Αγαπάμε με τον εγκέφαλό; Η Πλάνη του Οργάνου: Μια Κριτική Προσέγγιση στη Σχέση Εγκεφάλου και Συναισθήματος

Εισαγωγή

    Η παρούσα εργασία εκκινεί από έναν προβληματισμό που ανέκυψε κατά τη διάρκεια ακαδημαϊκής συζήτησης, όπου τέθηκε το ερώτημα εάν το συναίσθημα της αγάπης εδράζεται στην καρδιά ή στον εγκέφαλο. Η πλειοψηφία των φοιτητών τάχθηκε υπέρ της άποψης ότι η αγάπη αποτελεί λειτουργία του εγκεφάλου, υποστηρίζοντας έμμεσα μια αναγωγική νευροεπιστημονική προσέγγιση. Ωστόσο, η παρούσα μελέτη υποστηρίζει ότι το ερώτημα αυτό είναι εξ αρχής λανθασμένα διατυπωμένο, καθώς εμπεριέχει μια φιλοσοφική και επιστημολογική πλάνη: την ταύτιση ενός οργάνου με μια σύνθετη λειτουργία που αναδύεται από τη δυναμική αλληλεπίδραση πολλαπλών συστημάτων.

    Στόχος της εργασίας είναι να αναδείξει, μέσα από μια διεπιστημονική προσέγγιση που αντλεί από τη θεωρία συστημάτων, την ψυχολογία Gestalt, τη φιλοσοφία του mindfulness και στοιχεία βιολογίας, ότι η αγάπη – όπως και κάθε ανθρώπινη λειτουργία – δεν μπορεί να αποδοθεί σε ένα μεμονωμένο όργανο. Αντιθέτως, αναδύεται ως ιδιότητα ενός ολιστικού και συνεξαρτώμενου πλαισίου ύπαρξης.

Η Πλάνη του Αναγωγισμού: Η Αναπνοή ως Παράδειγμα

    Για να καταστεί σαφής η επιχειρηματολογία, κρίνεται σκόπιμο να εξεταστεί μια φαινομενικά απλούστερη λειτουργία: η αναπνοή. Στην καθημερινή γλώσσα, συχνά λέμε ότι «αναπνέουμε με τους πνεύμονες». Η διατύπωση αυτή, αν και λειτουργική στην επικοινωνία, είναι επιστημονικά ανακριβής. Οι πνεύμονες αποτελούν παθητικά όργανα, των οποίων η λειτουργία εξαρτάται από μια πολύπλοκη αλληλουχία αιτιακών παραγόντων (West, 2012).

    Η κίνηση του διαφράγματος και των μεσοπλεύριων μυών ενεργοποιείται από κινητικούς νευρώνες, οι οποίοι με τη σειρά τους διεγείρονται από νευροδιαβιβαστές που απελευθερώνονται υπό την επίδραση εγκεφαλικών δομών, όπως το εγκεφαλικό στέλεχος. Το αναπνευστικό κέντρο του προμήκη μυελού λαμβάνει σήματα από χημειοϋποδοχείς που ανιχνεύουν τις μερικές πιέσεις οξυγόνου και διοξειδίου του άνθρακα στο αίμα (Guyenet & Bayliss, 2015). Η σύσταση του αίματος μεταβάλλεται ανάλογα με τον κυτταρικό μεταβολισμό, ο οποίος με τη σειρά του εξαρτάται από τη διάθεση γλυκογόνου, τη μυϊκή δραστηριότητα και πλήθος άλλων παραγόντων.

    Η αλυσίδα των αιτιών και αποτελεσμάτων θα μπορούσε να επεκταθεί επ' άπειρον. Εάν ένας κρίκος αυτής της αλυσίδας εκλείψει, η λειτουργία της αναπνοής καθίσταται αδύνατη. Συνεπώς, δεν αναπνέουμε «με τους πνεύμονες» υπό την έννοια της αποκλειστικής αιτιότητας. Οι πνεύμονες αποτελούν ένα κρίσιμο όργανο που συμβάλλει σημαντικά στη διαδικασία της αναπνοής, η οποία όμως αναδύεται ως ιδιότητα ενός ολοκληρωμένου οργανισμού εντός ενός συγκεκριμένου περιβαλλοντικού πλαισίου.

    Το ίδιο επιχείρημα μπορεί να εφαρμοστεί σε κάθε λειτουργία. Δεν περπατάμε «με τα πόδια» υπό στενή έννοια, αλλά τα κάτω άκρα συμβάλλουν καθοριστικά στη βάδιση, η οποία προϋποθέτει την ακεραιότητα του νευρικού συστήματος, την ενεργειακή επάρκεια του οργανισμού και την ύπαρξη βαρυτικού πεδίου. Αναλόγως, δεν σκεφτόμαστε «με τον εγκέφαλο» ως αποκλειστικό όργανο της νόησης, αλλά ο εγκέφαλος αποτελεί αναπόσπαστο μέρος ενός ευρύτερου βιοψυχοκοινωνικού συστήματος (Schwartz & Begley, 2015).

Το Συναίσθημα ως Αναδυόμενη Ιδιότητα

    Η παραπάνω συλλογιστική έχει κρίσιμες προεκτάσεις για την κατανόηση των συναισθημάτων. Θα μπορούσε άραγε ένα πρόσωπο να βιώσει συναισθήματα αγάπης ή οικειότητας υπό συνθήκες που απειλούν την ομοιόσταση ή ακόμα και την επιβίωση; Η εμπειρία της υποξίας κατά την άπνοια σε ελεύθερη κατάδυση, η υπογλυκαιμία ή ο έντονος σωματικός πόνος από σοβαρή νόσο καθιστούν την ανάδυση θετικών συναισθημάτων εξαιρετικά δυσχερή, εάν όχι αδύνατη (Craig, 2015). Η σωματική κατάσταση δεν αποτελεί απλό υπόβαθρο αλλά συστατικό στοιχείο της συναισθηματικής εμπειρίας.

    Η σύγχρονη νευροεπιστήμη, μέσω θεωριών όπως η σωματική σηματοδότηση (somatic markers) του Damasio (1994), έχει αναδείξει τον θεμελιώδη ρόλο των σωματικών διεργασιών στη λήψη αποφάσεων και τη συναισθηματική επεξεργασία. Τα συναισθήματα δεν είναι αποκλειστικά εγκεφαλικές κατασκευές, αλλά προκύπτουν από τη συνεχή αλληλεπίδραση εγκεφάλου, σώματος και περιβάλλοντος.

Θεωρητικές Προσεγγίσεις: Gestalt, Συστημική Σκέψη και Mindfulness

    Η επιχειρηματολογία υπέρ της ολιστικής και συνεξαρτώμενης φύσης της ανθρώπινης εμπειρίας βρίσκει στέρεο έδαφος σε τρεις βασικές θεωρητικές προσεγγίσεις.

    Πρώτον, η ψυχολογία Gestalt εισήγαγε την αρχή ότι η μορφή αναδύεται από το φόντο και παραμένει αναπόσπαστα συνδεδεμένη με αυτό. Όπως υποστήριξε ο Kurt Koffka (1935), το σύνολο είναι διαφορετικό από το άθροισμα των μερών του. Αποσπώντας μια μορφή από το φόντο της, αυτή χάνει την υπόστασή της και μετατρέπεται σε αφηρημένο σύμβολο. Κατά αναλογία, η απομόνωση του εγκεφάλου από το υπόλοιπο σώμα και το περιβάλλον ακυρώνει την πραγματική φύση των λειτουργιών του.

    Δεύτερον, η συστημική ψυχολογία, επηρεασμένη από τη Γενική Θεωρία Συστημάτων του Bertalanffy (1968), αντιμετωπίζει τα φαινόμενα ως προϊόντα αλληλεπιδράσεων εντός ενός δυναμικού δικτύου σχέσεων. Μια ψυχική διαταραχή, για παράδειγμα, δεν αποτελεί αυτόνομη οντότητα αλλά αναδύεται, συντηρείται και μπορεί να θεραπευθεί μέσα στο πλαίσιο ενός συγκεκριμένου συστήματος πεποιθήσεων, αξιών και διαπροσωπικών σχέσεων (Bateson, 1972).

    Τρίτον, η φιλοσοφική προσέγγιση του mindfulness, με ρίζες στη βουδιστική σκέψη, προτάσσει την έννοια της συνεξάρτησης (pratītyasamutpāda). Σύμφωνα με αυτήν, τίποτε δεν υπάρχει ως αυθύπαρκτη οντότητα, αλλά όλα τα φαινόμενα προκύπτουν εξαρτώμενα από ένα πλέγμα αιτίων και συνθηκών (Hanh, 1998). Η ύπαρξη ενός «λευκού σύννεφου» στον ουρανό δεν είναι αυθύπαρκτη, αλλά συνιστά μια προσωρινή μορφή που αναδύεται λόγω συγκεκριμένων θερμοδυναμικών και ατμοσφαιρικών συνθηκών.

Συμπεράσματα

    Επανερχόμενοι στο αρχικό ερώτημα, η απάντηση που προκύπτει από την παρούσα ανάλυση είναι ότι δεν αγαπάμε «με τον εγκέφαλο», όπως δεν αναπνέουμε «με τους πνεύμονες». Η διατύπωση αυτή συνιστά μια αναγωγική πλάνη, χαρακτηριστική ενός επιστημονικού παραδείγματος που αναζητά γραμμικές αιτιακές σχέσεις σε φαινόμενα ολιστικής φύσης. Αγαπάμε επειδή βρισκόμαστε εντός ενός συγκεκριμένου πλαισίου, το οποίο περιλαμβάνει το φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον, τη φυσιολογική και συναισθηματική κατάσταση, τις προσωπικές προδιαθέσεις, τις πεποιθήσεις και τις επιθυμίες. Αγαπάμε επειδή είμαστε έμβιες, συνεξαρτώμενες υπάρξεις.

    Ο βαθμός και ο τρόπος με τον οποίο ο εγκέφαλος συμβάλλει σε αυτή τη διαδικασία παραμένει ένα κρίσιμο πεδίο έρευνας. Μελλοντικές μελέτες, ενσωματώνοντας νευροαπεικονιστικά δεδομένα και φαινομενολογική ανάλυση, οφείλουν να διερευνήσουν τη βιολογική συνεισφορά του εγκεφάλου χωρίς να τον απομονώνουν από το ευρύτερο σύστημα του οποίου αποτελεί μέρος. Η απάντηση στο ερώτημα του καθηγητή, συνεπώς, δεν είναι η επιλογή μεταξύ καρδιάς και εγκεφάλου, αλλά η υπέρβαση του ίδιου του διλήμματος.

Βιβλιογραφία

Bateson, G. (1972). *Steps to an ecology of mind: Collected essays in anthropology, psychiatry, evolution, and epistemology*. University of Chicago Press.

Bertalanffy, L. von. (1968). *General system theory: Foundations, development, applications*. George Braziller.

Craig, A. D. (2015). *How do you feel? An interoceptive moment with your neurobiological self*. Princeton University Press.

Damasio, A. R. (1994). *Descartes' error: Emotion, reason, and the human brain*. Putnam.

Guyenet, P. G., & Bayliss, D. A. (2015). Neural control of breathing and CO2 homeostasis. *Neuron*, 87(5), 946-961.

Hanh, T. N. (1998). *The heart of the Buddha's teaching: Transforming suffering into peace, joy, and liberation*. Broadway Books.

Koffka, K. (1935). *Principles of Gestalt psychology*. Harcourt, Brace.

Schwartz, J. M., & Begley, S. (2015). *The mind and the brain: Neuroplasticity and the power of mental force*. HarperCollins.

West, J. B. (2012). *Respiratory physiology: The essentials* (9th ed.). Lippincott Williams & Wilkins.

Spyros Kapnias Ψυχοθεραπευτής (Υπερπροσωπικής Προσέγγισης - μέλος του ΕUROTAS) Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας (Transactional Analysis προσέγγιση - Μέλος της Ελληνικής Εταιρείας Συμβουλευτικής) - Βιοθυμικη Ψυχοθεραπεία - EMDR - Emotions Focused Therapy - Focusing Oriented Psychotherapy - Body Focused Psychotherapy Gestalt - Family Constellation Certification - Compementary Medical Hypnotherapist - Hypnosis & Gestalt Certification - Certified Past Lives Regression Therapist - Spirit and Energy Release Certification - Inner Child Certification - Certified Life Between Lives Regression Therapist / Master & Trainer in Hypnotherapy / Certified “Swan” Hypnotherapy / Master NLP - Coaching - Time Line Therapy / Certified Energy Psychology Certification - Master in Acupressure & EFT / Certified Master Ho'oponopono / Reiki Master / Advance Breathwork & Pranayama Trainer / Senion Yoga Teacher and Trainer / Healing Code Certification, Yoga Nidra Senior Teacher, Lucid Dreaming Certification