Εισαγωγή

Η εμπειρία της άμεσης έλξης ή της ανεξήγητης αποστροφής απέναντι σε έναν άλλο άνθρωπο αποτελεί ένα από τα πιο ισχυρά και αινιγματικά φαινόμενα της ανθρώπινης κοινωνικής ζωής. Συχνά περιγράφεται ως «ένστικτο», «χημεία» ή «κάτι στο στομάχι». Η σύγχρονη νευροεπιστήμη, ωστόσο, υποστηρίζει ότι το πρώτο έναυσμα της διαπροσωπικής αξιολόγησης είναι σε μεγάλο βαθμό ασυνείδητο, ταχύ και σωματοποιημένο. Το παρόν κείμενο εξετάζει τη νευροβιολογική αλληλουχία μέσω της οποίας τα κοινωνικά ερεθίσματα επεξεργάζονται υποφλοιωδώς, ενεργοποιούν το αυτόνομο νευρικό σύστημα (ΑΝΣ) και εκδηλώνονται ως σωματική εμπειρία που προηγείται της συνειδητής σκέψης.

Ταχεία ασυνείδητη αξιολόγηση και αμυγδαλή

Η αμυγδαλή διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στην ταχεία ανίχνευση συναισθηματικά σημαντικών ερεθισμάτων, ιδίως αυτών που σχετίζονται με απειλή ή κοινωνική σημασία (LeDoux, 1996). Πειραματικά δεδομένα έχουν δείξει ότι η αμυγδαλή μπορεί να ενεργοποιηθεί ακόμη και όταν τα ερεθίσματα παρουσιάζονται κάτω από το κατώφλι της συνειδητής αντίληψης (Whalen et al., 1998). Το εύρημα αυτό υποστηρίζει την ύπαρξη ενός «σύντομου» θαλαμο-αμυγδαλικού μονοπατιού, το οποίο επιτρέπει ταχεία αξιολόγηση πριν από τη λεπτομερή φλοιϊκή επεξεργασία (LeDoux, 1996).

Στο πλαίσιο της διαπροσωπικής έλξης ή αποστροφής, μικροεκφράσεις, τόνος φωνής, στάση σώματος ή ακόμη και οσφρητικά ερεθίσματα μπορούν να ενεργοποιήσουν αυτόν τον μηχανισμό σε χιλιοστά του δευτερολέπτου. Η αρχική αυτή αξιολόγηση δεν είναι λεκτική ούτε συνειδητή· είναι μια ταχεία εκτίμηση «ασφαλές ή επικίνδυνο», «οικείο ή ξένο».

Κοινωνικός εγκέφαλος και κατοπτρικά δίκτυα

Η κοινωνική κατανόηση δεν περιορίζεται στην αμυγδαλή. Δίκτυα που αρχικά περιγράφηκαν ως «κατοπτρικοί νευρώνες» από τον Giacomo Rizzolatti και τους συνεργάτες του στο Πανεπιστήμιο της Πάρμας υποδεικνύουν ότι η παρατήρηση μιας πράξης ενεργοποιεί παρόμοια νευρωνικά κυκλώματα με την εκτέλεσή της (Rizzolatti & Craighero, 2004). Αν και ο όρος έχει επεκταθεί θεωρητικά, η ευρύτερη έννοια του «κοινωνικού εγκεφάλου» περιλαμβάνει περιοχές όπως ο νησιωτικός φλοιός (insula) και ο πρόσθιος φλοιός του προσαγωγίου, οι οποίες εμπλέκονται στην ενσώματη ενσυναίσθηση (Iacoboni, 2009).

Η ενεργοποίηση αυτών των περιοχών συνδέεται με σωματικές αποκρίσεις. Για παράδειγμα, η παρατήρηση ενός φοβισμένου προσώπου μπορεί να αυξήσει τον καρδιακό ρυθμό του παρατηρητή. Έτσι, η κοινωνική αντίληψη μεταφράζεται σε σωματική κατάσταση μέσω της διασύνδεσης με το ΑΝΣ.

Η νησίδα και η ενσώματη συνείδηση

Ο νησιωτικός φλοιός αποτελεί κομβική περιοχή για την ενσωμάτωση σωματικών σημάτων στην υποκειμενική εμπειρία (Craig, 2009). Η νησίδα λαμβάνει πληροφορίες από το σώμα (interoception) και συμβάλλει στη δημιουργία της αίσθησης «πώς νιώθω». Έτσι, οι μεταβολές στον καρδιακό ρυθμό ή στην αναπνοή δεν παραμένουν απλώς φυσιολογικά γεγονότα· μετατρέπονται σε βιωμένο συναίσθημα.

Η θεωρία των σωματικών δεικτών (somatic marker hypothesis) προτείνει ότι οι σωματικές αντιδράσεις προηγούνται και καθοδηγούν τη συνειδητή λήψη αποφάσεων (Damasio, 1994). Στο πλαίσιο της διαπροσωπικής έλξης, το «κάτι στο στήθος» μπορεί να αποτελεί έκφραση σωματικών δεικτών που σηματοδοτούν θετική ή αρνητική αξιολόγηση πριν από τη λεκτική επεξεργασία.

Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα και καρδιακή ρύθμιση

Το ΑΝΣ, μέσω του συμπαθητικού και παρασυμπαθητικού κλάδου, ρυθμίζει την καρδιακή λειτουργία. Η αμφίδρομη επικοινωνία καρδιάς–εγκεφάλου πραγματοποιείται κυρίως μέσω του πνευμονογαστρικού νεύρου (vagus). Η θεωρία του πολυπνευμονογαστρικού συστήματος υπογραμμίζει τον ρόλο του πνευμονογαστρικού στην κοινωνική εμπλοκή και στη ρύθμιση του συναισθήματος (Porges, 2011).

Η μεταβλητότητα καρδιακού ρυθμού (HRV) αποτελεί δείκτη της ικανότητας ρύθμισης. Υψηλότερη HRV σχετίζεται με καλύτερη συναισθηματική ευελιξία και προμετωπιαία ρύθμιση (Thayer & Lane, 2000). Επομένως, η αρχική κοινωνική αξιολόγηση μπορεί να μεταφραστεί σε άμεση καρδιακή μεταβολή, η οποία με τη σειρά της επηρεάζει τη συναισθηματική εμπειρία.

Από το σώμα στη συνείδηση

Η διαδικασία μπορεί να περιγραφεί ως εξής:

Κοινωνικό ερέθισμα → Υποφλοιώδης αξιολόγηση (αμυγδαλή) → Ενεργοποίηση ΑΝΣ → Καρδιακή/σωματική μεταβολή → Ενσώματη επίγνωση (νησίδα) → Συνειδητή αφήγηση (προμετωπιαίος φλοιός).

Η συνειδητή σκέψη συχνά ακολουθεί και «εξηγεί» μια ήδη διαμορφωμένη σωματική κατάσταση. Αυτό εξηγεί γιατί οι άνθρωποι συχνά δηλώνουν ότι «δεν ξέρουν γιατί» νιώθουν έλξη ή αποστροφή· η γνωστική αιτιολόγηση είναι μεταγενέστερη.

Έλξη, τραύμα και οικειότητα

Η ασυνείδητη αξιολόγηση επηρεάζεται από προηγούμενες εμπειρίες. Η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε ασυνεπή ή απειλητικά περιβάλλοντα μπορεί να ευαισθητοποιήσει την αμυγδαλή, διαμορφώνοντας πρότυπα έλξης που σχετίζονται με τη διέγερση του ΑΝΣ. Έτσι, η έντονη φυσιολογική ενεργοποίηση μπορεί να ερμηνευθεί ως «πάθος», παρότι αντικατοπτρίζει άγχος. Η διάκριση μεταξύ ρυθμισμένης και απορρυθμισμένης φυσιολογίας καθίσταται κρίσιμη για την κατανόηση της ώριμης αγάπης.

Συμπέρασμα

Τα πρώτα έναυσματα έλξης ή αποστροφής είναι σε μεγάλο βαθμό ασυνείδητα και σωματοποιημένα. Η υποφλοιώδης αξιολόγηση, η ενεργοποίηση του ΑΝΣ και η καρδιακή μεταβολή προηγούνται της συνειδητής ερμηνείας. Η κατανόηση αυτής της διαδικασίας δεν μειώνει τη σημασία της αγάπης· αντιθέτως, αναδεικνύει τη βαθιά ενσώματη φύση της. Η θεραπευτική εργασία μπορεί να εστιάσει όχι μόνο στη γνωστική αναδόμηση, αλλά και στη ρύθμιση του νευρικού συστήματος, επιτρέποντας τη μετατροπή της ασυνείδητης αντιδραστικότητας σε συνειδητή επιλογή.

Βιβλιογραφία

Craig, A. D. (2009). How do you feel—now? The anterior insula and human awareness. Nature Reviews Neuroscience, 10(1), 59–70. https://doi.org/10.1038/nrn2555

Damasio, A. R. (1994). Descartes’ error: Emotion, reason, and the human brain. Putnam.

Iacoboni, M. (2009). Mirroring people: The new science of how we connect with others. Farrar, Straus and Giroux.

LeDoux, J. (1996). The emotional brain: The mysterious underpinnings of emotional life. Simon & Schuster.

Porges, S. W. (2011). The polyvagal theory: Neurophysiological foundations of emotions, attachment, communication, and self-regulation. Norton.

Rizzolatti, G., & Craighero, L. (2004). The mirror-neuron system. Annual Review of Neuroscience, 27, 169–192. https://doi.org/10.1146/annurev.neuro.27.070203.144230

Thayer, J. F., & Lane, R. D. (2000). A model of neurovisceral integration in emotion regulation. Journal of Affective Disorders, 61(3), 201–216.

Whalen, P. J., Rauch, S. L., Etcoff, N. L., et al. (1998). Masked presentations of emotional facial expressions modulate amygdala activity. Journal of Neuroscience, 18(1), 411–418.

Spyros Kapnias Ψυχοθεραπευτής (Υπερπροσωπικής Προσέγγισης - μέλος του ΕUROTAS) Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας (Transactional Analysis προσέγγιση - Μέλος της Ελληνικής Εταιρείας Συμβουλευτικής) - Βιοθυμικη Ψυχοθεραπεία - EMDR - Emotions Focused Therapy - Focusing Oriented Psychotherapy - Body Focused Psychotherapy Gestalt - Family Constellation Certification - Compementary Medical Hypnotherapist - Hypnosis & Gestalt Certification - Certified Past Lives Regression Therapist - Spirit and Energy Release Certification - Inner Child Certification - Certified Life Between Lives Regression Therapist / Master & Trainer in Hypnotherapy / Certified “Swan” Hypnotherapy / Master NLP - Coaching - Time Line Therapy / Certified Energy Psychology Certification - Master in Acupressure & EFT / Certified Master Ho'oponopono / Reiki Master / Advance Breathwork & Pranayama Trainer / Senion Yoga Teacher and Trainer / Healing Code Certification, Yoga Nidra Senior Teacher, Lucid Dreaming Certification