Ο Μύθος της «Αυτο-Προστασίας» του Υποσυνειδήτου: Κριτική Μιας Διεισδυτικής Ψευδοεπιστημονικής Άποψης

    Στη λαϊκή ψυχολογία και σε ορισμένες ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις, κυκλοφορεί μια ισχυρή πεποίθηση: «Το υποσυνείδητο φέρνει στο συνειδητό μόνο όσα μπορεί το συνειδητό να αντέξει και να ανταπεξέλθει». Αυτή η άποψη, συχνά χρησιμοποιημένη ως ενοχοποιητική εξήγηση για την απροσβασία συγκεκριμένων αναμνήσεων ή συναισθημάτων, ισχυρίζεται ότι η ψυχή διαθέτει ένα ενσωματωμένο, σοφό φίλτρο προστασίας. Ωστόσο, η επιστημονική εξέταση της γνωστικής ψυχολογίας, της ψυχιατρικής και της νευροεπιστήμης αποκαλύπτει ότι αυτή η θέση είναι βαθιά προβληματική και επικίνδυνα αντίθετη με τα εμπειρικά ευρήματα.

Από την Ψευδοεπιστήμη στην Επιστήμη: Η Μηχανική της Επιδείνωσης

    Ο πυρήνας του επιχειρήματος αυτού βασίζεται σε αναχρονιστικές ψυχαναλυτικές έννοιες (π.χ., αντίσταση, ψυχικά αμυντικά μηχανισμοί) που δεν υποστηρίζονται από σύγχρονα εμπειρικά δεδομένα. Η έρευνα δείχνει ξεκάθαρα ότι η ψυχολογική δυσφορία, και συγκεκριμένα τα συμπτώματα του Τραυματικού Στρες (PTSD), παρουσιάζουν την ακριβώς αντίθετη δυναμική. Το υποκείμενο συχνά βιώνει εισβολικές, επαναλαμβανόμενες αναμνήσεις, εφιάλτες και φλας-μπακ χωρίς κανένα έλεγχο ή ικανότητα «ανταπόκρισης» (Brewin, 2014). Αυτά τα συμπτώματα δεν αποτελούν προστατευτική αποκάλυψη, αλλά δυσλειτουργία συστημάτων μνήμης και συναισθηματικής επεξεργασίας που ξεφεύγουν από τον συνειδητό έλεγχο.

    Αντί για μια προστατευτική "αποδέσμευση", συχνά παρατηρείται ένας φαύλος κύκλος επιδείνωσης. Η αποφυγή και ο φόβος της δυσφορίας ενισχύουν τη συμπτωματολογία, δημιουργώντας μια λειτουργική εμπόδιση στην καθημερινότητα, και όχι μια σταδιακή επεξεργασία (Hayes et al., 2012). Η υπόθεση της αυτόματης αυτο-ρύθμισης αγνοεί πλήρως τη βιολογική πραγματικότητα της υπερδιέγερσης του συμπαθητικού νευρικού συστήματος σε τραυματικές καταστάσεις, η οποία παρεμποδίζει τις υψηλότερες γνωστικές λειτουργίες, όπως την έκφραση και την επεξεργασία.

Οι Κίνδυνοι μιας Εξελικτικά Αβάσιμης Θέσης

Η αποδοχή αυτής της άποψης φέρει σημαντικούς πρακτικούς κινδύνους:

1.  Ενοχοποίηση του Ασθενούς: Το μήνυμα ότι «δεν είσαι έτοιμος» για ορισμένα θέματα μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε σιωπηρή κατηγορία αδυναμίας ή ανεπάρκειας από τον θεραπευτή, υπονομεύοντας τη θεραπευτική συμμαχία και ενισχύοντας το αίσθημα ντροπής.

2.  Παραίτηση Ενεργού Θεραπευτικής Παρέμβασης: Μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εικαστική αιτιολογία για την αποτυχία πρόσβασης σε τραυματικά υλικά ή για την αποφυγή χρήσης αποδεδειγμένων, ενεργών θεραπειών (π.χ., Γνωσιακής Συμπεριφορικής Θεραπείας για Τραύμα - TF-CBT, Αποίκησης και Επεξεργασίας μέσω Οφθαλμικών Κινήσεων - EMDR), οι οποίες προχωρούν με δομημένο τρόπο παρά τη δυσφορία (Foa et al., 2019).

3.  Υπονόμευση της Αποτελεσματικότητας: Δημιουργεί έναν μύθο παθητικής αναμονής, όπου η θεραπεία εξαρτάται από την αυθόρμητη δράση του υποσυνειδήτου, αντί από δραστηριότητα και συνεργασία μεταξύ θεραπευτή και ασθενούς.

Συμπερασματικά: Η Ανάγκη για Βασισμένη Πρακτική

    Η σύγχρονη ψυχοθεραπεία βασίζεται στο αντίθετο αξίωμα: ότι με κατάλληλη υποστήριξη, ασφάλεια και επαγγελματικές τεχνικές, τα άτομα μπορούν να ανταπεξέλθουν και να επεξεργαστούν υλικά που προηγουμένως τους κατακλύζονταν. Η αποτελεσματικότητα των θεραπειών έκθεσης και της συναισθηματικής επεξεργασίας στηρίζεται ακριβώς σε αυτή την αρχή (Foa & Kozak, 1986). Η πεποίθηση σε ένα αυτόματο, προστατευτικό φίλτρο δεν είναι μόνο επιστημονικά αβάσιμη, αλλά και ηθικά προβληματική, καθώς μπορεί να οδηγήσει σε παρατεταμένη ταλαιπωρία και αποτυχία παροχής της απαραίτητης, βασισμένης σε αποδείξεις βοήθειας.

Βιβλιογραφικές Αναφορές

Brewin, C. R. (2014). Episodic memory, perceptual memory, and their interaction: Foundations for a theory of posttraumatic stress disorder. Psychological Bulletin, 140(1), 69–97. https://doi.org/10.1037/a0033722

Foa, E. B., Hembree, E. A., Rothbaum, B. O., & Rauch, S. A. M. (2019). *Prolonged exposure therapy for PTSD: Emotional processing of traumatic experiences (2nd ed.). Oxford University Press.

Foa, E. B., & Kozak, M. J. (1986). Emotional processing of fear: Exposure to corrective information. Psychological Bulletin, 99(1), 20–35. https://doi.org/10.1037/0033-2909.99.1.20

Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (2012). Acceptance and commitment therapy: The process and practice of mindful change (2nd ed.). Guilford Press.